Chính văn tác phẩm gồm 26 phần, có thể chia ra thành các nội dung lớn: các vương quốc - cách cai trị chúng (từ phần 1 đến phần 11), vấn đề quân đội (từ phần 12 đến phần 14), những phẩm chất cần có của một quân vương (từ phần 15 đến phần 21), vấn đề quân sư (từ phần 22 đến phần 24) và hai phần lẻ: vai trò của số phận và lời kêu gọi giải phóng Italia.

 

Nội dung lớn đầu tiên các vương quốc, cách thức cai trị chúng được đề cập trong 11 phần. Tác giả đã dựa vào những sự kiện lịch sử mà ông tận mắt chứng kiến hay được ghi chép lại để phân biệt các hình thức vương quốc: các quốc gia quân chủ thế tập, các quốc gia quân chủ mới, các thể chế cộng hòa (không được phân tích trong sách này). Dựa trên cách thức bình định, Machiavelli chia các vương quốc thành: các vương quốc giành được do binh lực và tài trí của bản thân, các vương quốc giành được bằng binh lực của người khác và vận may của bản thân, các vương quốc giành được bằng tội ác, các vương quốc dân sự và các vương quốc của giáo hội. Theo ông, mọi vương quốc đó đều được cai trị theo một trong hai cách thức: quân vương cai trị cùng các cận thần phong kiến tập quyền chuyên chế và quân vương cai trị cùng các lãnh chúa [phong kiến phân quyền]. Machiavelli không bàn cụ thể về cách thức bình định các vương quốc mà ông chỉ quan tâm đến cách thức cai trị sau đó. Theo ông, những vùng đất bị chinh phục có sự tương đồng về văn hóa với chính quốc sẽ dễ dàng sáp nhập với chính quốc (tr. 46), nếu không, quân vương sẽ phải đích thân đến đó cai trị và thực hiện chính sách đồng hóa (tr. 46). Đó là nói về đại thể, còn đối với từng cách thức mà vị quân vương đã tiến hành chinh phục vùng đất mới, Machiavelli nêu lên những thuận lợi và khó khăn khác nhau mà vị quân vương ấy phải đương đầu. Điều mà ông luôn nhấn mạnh là quân vương phải dựa vào thực lực của bản thân và của nhân dân. Trong quan niệm của ông, nhân dân luôn là lực lượng có vai trò đặc biệt quan trọng. Trong nội dung đầu tiên của tác phẩm, Machiavelli cũng đưa ra vô số những lời khuyên về những thủ đoạn mà các quân vương nên áp dụng (tr.85, 94-95).

 

Nội dung lớn thứ hai bàn về quân đội được trình bày từ phần 12 đến phần 14. Machiavelli mở đầu bằng tuyên bố về vai trò không thể thay thế của quân đội như là nền móng chủ yếu của mọi vương quốc (tr. 112). Ông bàn đến các loại quân, những lợi điểm cũng như những hậu họa mà hình thức quân đội đó mang lại. Đó là quân đánh thuê, ngoại binh và quân đội tạo thành từ những thần dân của vương quốc mình. Machiavelli cho rằng, quân đánh thuê và ngoại binh không những vô dụng mà còn rất nguy hiểm (tr. 113), và vị quân vương khôn ngoan chỉ nên dựa vào chính thần dân của mình (tr. 124, 127). Khi bàn về quân đội, Machiavelli cũng đề cập đến các phương thức rèn luyện cho bậc quân vương về quân sự, bởi theo ông, công việc chiến tranh là công việc của kẻ trị vì (tr. 128).

 

Những phẩm chất của một quân vương đó là nội dung lớn thứ ba của tác phẩm, được thể hiện trong 7 phần nhỏ tiếp theo. Nội dung này thể hiện rõ đặc điểm "chính trị thực tiễn" của tư tưởng Machiavelli, khi ông cho rằng quân vương nào muốn thành công thì phải học được cách gác lòng tốt sang một bên, việc có vận dụng nó hay không tùy thuộc vào thời thế (tr. 134). Ông phân tích từng cặp phẩm chất đạo đức, tính tốt thói xấu theo cách hiểu thông thường và luận chứng cho quan điểm tùy thời. Một quân vương, theo ông, cần biết tùy thời mà tốt hay không tốt, nhưng phải làm ra vẻ mình có đầy đủ mọi đức tính. Điều quan trọng nhất đối với quân vương là cần tránh bị khinh miệt và thù ghét. Qua sự biện luận của Machiavelli, chúng ta có thể thấy, đức tính duy nhất mà ông mặc định cho một bậc quân vương - đó là sự khôn ngoan và mục đích duy nhất của ông khi khuyên quân vương tốt xấu tùy thời là bảo vệ được vương quốc và địa vị của mình. Trong nội dung này, quan điểm đáng lưu ý của Machiavelli là quan điểm về tấm quan trọng của "lòng dân" (tr. 175) và nguyên tắc lựa chọn chính sách trị nước rất hiện đại: không có chính sách nào toàn vẹn, cần phải biết chọn lấy cái bất lợi nhỏ nhất (tr. 179-180)...