Hệ thống chính trị được hợp thành từ ba tiểu hệ thống chính là đảng phái chính trị, nhà nước và các nhóm áp lực/ nhóm lợi ích của xã hội công dân. Song, đó không phải là ba bộ phận riêng rẽ, độc lập, mà chúng có mối liên hệ mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau, tạo nên sự vận hành suôn xẻ của toàn bộ hệ thống chính trị. Tìm hiểu bản chất của hệ thống chính trị trong trạng thái vận động, đan xen nhiều chiều, nhiều tầng ý nghĩa cũng chính là xuất phát điểm nghiên cứu của các tác giả cuốn sách này.

 

Thực tiễn đa dạng của học thuyết phân quyền

 

Nếu coi hệ thống chính trị như một vòng tròn bao quát những tập hợp con cấu thành nên bản thân nó thì điểm trung tâm của vòng tròn này là nhà nước. Một điểm chung dễ nhận thấy giữa Anh, Pháp, Mỹ là cả ba nước đều cùng áp dụng học thuyết “tam quyền phân lập” trong việc tổ chức quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, trên thực tế, các nước này lại có sự vận dụng học thuyết đó theo những phương thức khác nhau và ít nhiều chịu sự chi phối của điều kiện lịch sử cũng như đặc điểm phát triển kinh tế-xã hội ở mỗi nước.

 

Nước Anh không có một bản hiến pháp thành văn giống như nhiều nước khác. Hiến pháp Anh là một kiểu hiến pháp bất thành văn, mà nguồn của nó là các thông lệ truyền thống, các đạo luật của nghị viện Anh và pháp luật của Liên minh Châu Âu. Sự độc đáo và linh hoạt này lý giải một phần việc áp dụng cơ chế phân quyền “mềm” giữa các cơ quan của bộ máy nhà nước, thiên về xu hướng hợp nhất quyền lực hơn là phân chia quyền lực rạch ròi. Ví dụ, Chánh án Toà án tối cao của Anh là người đứng đầu tư pháp, nhưng lại là thành viên của Thượng viện, đồng thời cũng là thành viên của hành pháp, có nghĩa là chức vụ này nằm ở giao điểm của 3 nhánh quyền lực nhà nước.

 

Những đặc điểm của lịch sử cũng là yếu tố quan trọng tác động đến hình thức nhà nước của Anh. Mặc dù có sự chuyển giao dần dần quyền lực của nhà vua sang nghị viện cùng với sự xuất hiện của các thiết chế nhà nước căn bản, nhưng nước này vẫn duy trì sự hiện diện của nguyên thủ quốc gia là Nữ hoàng với tư cách là biểu tượng cho sức mạnh quốc gia và tinh thần đoàn kết dân tộc. Chính bởi vậy, nước Anh là một điển hình của loại hình chính thể quân chủ đại nghị.

 

Khác với Anh, nước Pháp theo chính thể cộng hoà lưỡng tính, dựa trên cơ sở bản Hiến pháp năm 1958 của nền cộng hoà thứ 5. Về cơ bản, bộ máy nhà nước Pháp được thiết kế theo học thuyết phân quyền của Montesquieu, trong đó đảm bảo sự phân lập các nhánh quyền lực và giữa các nhánh quyền có sự kiềm chế, đối trọng, ràng buộc nhau, đặc biệt là giữa hành pháp và tư pháp. Trên thực tế, “con lắc quyền lực luôn có xu hướng ngả về phía hành pháp” và Tổng thống luôn nắm ưu thế nhiều hơn so với nghị viện, đặc biệt là khi đảng của Tổng thống chiếm đa số ghế trong Nghị viện.

 

Thực tiễn chính trị của nước Pháp còn cho thấy một số điểm khá đặc biệt. Chẳng hạn tình huống chính trị làm nảy sinh thời kỳ “cùng chung sống” hoặc “cùng tồn tại” khi Tổng thống thuộc một đảng, trong khi đảng chiếm đa số trong Hạ viện (đảng của Thủ tướng) lại là đảng đối lập. Trong trường hợp không thể cùng chung sống, mọi quyết định tuỳ thuộc vào Tổng thống (giải tán Hạ viện trước thời hạn với kỳ vọng đảng của mình sẽ giành được đa số ghế trong Quốc hội mới), nhưng chung qui thì đó vẫn là một trò chơi chính trị mạo hiểm, đầy may rủi.

 

Với một bản hiến pháp có giá trị bền vững, hầu như không phải thay đổi kể từ Hiến pháp đầu tiên, nước Mỹ đã duy trì được sự ổn định trong hoạt động của bộ máy nhà nước và chính thể tổng thống cộng hoà trong suốt hơn 2 thế kỷ qua. So với Anh và Pháp, Mỹ áp dụng học thuyết phân quyền một cách cứng rắn và mạnh mẽ hơn nhiều. Sự tách biệt giữa hành pháp và lập pháp là rất đáng kể và đồng thời với nó là sự độc lập rất lớn của ngành tư pháp. Trong mọi thời điểm, Tổng thống luôn là nhân vật trung tâm của bộ máy nhà nước với thực quyền to lớn.

 

Sự khác biệt giữa mỗi nước trong việc tổ chức quyền lực nhà nước càng làm cho nó trở nên phức tạp hơn. Với việc mổ xẻ đến từng ngóc ngách tinh vi của đời sống chính trị Anh, Pháp, Mỹ, các tác giả cuốn sách đã cố gắng hoá giải phần nào những chủ đề tưởng chừng rắc rối và bí ẩn này.

 

Các đảng phái - linh hồn của đời sống chính trị

 

Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong hệ thống chính trị của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, nhân tố có vai trò chi phối hoạt động của nhà nước, là lực lượng điều khiển ở hậu trường lại là các đảng phái chính trị. Sự hiện diện cùng lúc của nhiều đảng phái ở các nước Anh, Pháp, Mỹ đã làm cho hoạt động chính trị ở các nước này trở nên hết sức sôi động và luôn trở thành tâm điểm của công luận và của giới truyền thông.

 

Bằng việc phân tích cơ cấu tổ chức và hoạt động của hệ thống đảng phái ở Anh, Pháp, Mỹ, các tác giả cuốn sách đã chỉ ra những yếu tố nền tảng chi phối đến các đảng phái chính trị của ba nước này và lý giải sự khác biệt của mỗi nước, mặc dù đều thừa nhận chế độ đa đảng. Ở Anh và Mỹ luôn có sự nổi trội của hai chính đảng lớn nhất, tuy nhiều đảng phái được phép tự do hoạt động trong khuôn khổ pháp luật nhưng chỉ có hai đảng đối lập Công đảng và Bảo thủ (ở Anh) và Đảng Dân chủ cùng Đảng Cộng hoà (ở Mỹ) thay nhau cầm quyền.

 

Trong khi đó ở Pháp, tình hình lại hoàn toàn khác: không có sự độc quyền của một hay hai đảng lớn nhất, mà tất cả các đảng đều có cơ hội ngang nhau trong việc lên nắm quyền. Điều này có cơ sở ở thể thức bầu cử của Pháp, các đảng có thể liên minh với nhau để tham gia tranh cử và bởi vậy, sự hình thành một chính phủ liên hiệp là một thực tế khá phổ biến trong đời sống chính trị của quốc gia này.

 

Các đảng phái chính trị thường thể hiện sức mạnh thông qua nhiều phương thức khác nhau và tích cực tham gia vào công việc của nhà nước thông qua sự lãnh đạo của đảng cầm quyền. Dấu ấn của các đảng phái chính trị trong hoạt động của nhà nước bộc lộ rõ nét trên những phương diện sau:

 

- Thông qua bầu cử: các đảng phái tìm cách tác động đến sự hình thành bộ máy nhà nước bằng cách cử ra ứng cử viên tham gia tranh cử vào các cơ quan lập pháp, hành pháp.

- Tác động đến hoạt động của bộ máy nhà nước: điều này được thể hiện ở sự kiểm soát và tác động của đảng đến các thành viên của nó khi họ tham gia chính quyền, đặc biệt là họ khi nắm giữ những chức vụ lãnh đạo cấp cao (như tổng thống, thủ tướng). Thông qua các đảng viên cốt cán đó, đảng khéo léo đưa những chủ trương, đường lối của mình vào chính sách, pháp luật của nhà nước theo hướng có lợi cho đảng mình.

- Là một công cụ làm cân bằng quyền lực nhà nước: sự tồn tại của hai đảng đối lập trong hoạt động nhà nước đã góp phần hạn chế đáng kể sự lạm quyền. Một trong những biểu hiện rõ rệt của nó là chế độ nội các bóng “shadow cabinet” ở Anh. Theo đó, đảng đối lập thành lập ra một chính phủ riêng của mình với chức năng chủ yếu là phản biện lại chính sách của chính phủ đương nhiệm và trong trường hợp đảng cầm quyền buộc phải ra đi, chính phủ “trong bóng tối” này sẽ tiếp quản nhiệm vụ mới một cách tương đối dễ dàng và suôn xẻ.

 

Đổi mới hệ thống chính trị - những bài học đối với Việt Nam

 

Không chỉ dừng ở việc trình bày ở dạng so sánh những đặc trưng của hệ thống chính trị 3 nước Anh, Pháp, Mỹ, mà thông qua việc tìm hiểu và phân tích những điểm tương đồng và khác biệt trong hệ thống chính trị của mỗi nước, các tác giả cuốn sách còn hướng đến việc tìm ra những giá trị phổ quát và ý nghĩa của chúng đối với việc vận dụng vào đổi mới hệ thống chính trị Việt Nam.

 

Đa đảng đối lập của ba hệ thống chính trị Anh, Pháp, Mỹ thực chất không phải là đa nguyên, mà chỉ là nhất nguyên, bởi lẽ các đảng đó có cùng bản chất và cùng hướng tới mục tiêu chính trị chung của chế độ tư bản. Hơn thế nữa, các đảng phái chính trị đều vận động theo cùng một hướng đi chung, tiến tới những giá trị nền tảng của hạnh phúc con người như tự do, dân chủ, công bằng và bình đẳng.

 

Thực tiễn của một số nước tư bản phát triển ở châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và ở Bắc Âu như Thuỵ Điển, Đan Mạch, Nauy đều cho thấy, việc xây dựng thể chế một đảng không hề cản trở quá trình phát triển kinh tế đỉnh cao của họ. Chính vì vậy, trong điều kiện một đảng cầm quyền ở nước ta hiện nay, việc tận dụng được lợi thế của sự thống nhất một đảng là cơ hội hiếm có để đổi mới và hoàn thiện hệ thống chính trị.

 

Việc đổi mới hệ thống chính trị Việt Nam phải được tiến hành đồng bộ trên tất cả các mặt như Đảng, bộ máy nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội. Đối với nhà nước, có hai vấn đề cốt yếu: một là, xây dựng một cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ, hiệu quả ngay trong bản thân bộ máy nhà nước và hai là, thành lập cơ quan bảo hiến nhằm thực hiện thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Đối với Đảng, bên cạnh việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng thì một trong những kiến nghị đáng chú ý của các tác giả là việc đề xuất xây dựng một đạo luật về Đảng Cộng sản Việt Nam, trong đó điểm quan trọng nhất là xác định rõ ranh giới giữa sự lãnh đạo của Đảng và chức năng quản lý của nhà nước.

 

Ngoài ra, tuy không thực sự nhấn mạnh nhiều đến các nhóm lợi ích thuộc xã hội công dân, nhưng trong cuốn sách này, vai trò của lực lượng nói trên cũng đã được đề cao đúng mức như một thứ “hàn thử biểu” trong việc đo lường bầu không khí xã hội. Bởi vậy, một yêu cầu cấp thiết là phải sớm ban hành Luật Trưng cầu dân ý, một mặt nhằm bảo đảm phương thức thực hiện dân chủ trực tiếp của nhân dân, mặt khác thu hút nhân dân quan tâm và tham gia tích cực hơn nữa vào đời sống chính trị của đất nước. 

 

Theo lanhdao.net