Tiến sĩ Ngô Văn Doanh, người đã có nhiều chục năm đắm đuối với những bí mật không cùng của văn hóa Chăm; và Andrew Hardy, người phụ trách hiện nay của Viện Viễn Đông Bác Cổ nổi tiếng ở Hà Nội, người có thể khiến chúng ta kinh ngạc về sự hiểu biết uyên thâm đối với lịch sử và văn hóa VN nói chung và văn hóa Chăm nói riêng.
Họ đã cộng tác chặt chẽ để cùng nhau say mê làm nên tác phẩm quí và tuyệt đẹp này. Cuốn sách có tên là Du khảo văn hóa Chăm. Không chỉ là một cuộc du khảo, tôi còn muốn đặt tên cho công trình khoa học và nghệ thuật này là “Hành hương về miền văn hóa Chăm tuyệt diệu”.
Quả thật cuốn sách dắt ta vào một cuộc hành hương vừa nhẹ nhàng, thú vị, vừa lại cũng có thể thật sâu thẳm và thiêng liêng. Bởi ở đây quả thật ta đang chạm đến những bí ẩn có lẽ sẽ mãi mãi không bao giờ giải thích được cho hết của một nền văn hóa lớn, một đỉnh cao lạ lùng trong những đỉnh cao của văn hóa loài người, đang chìm ngày càng sâu vào thời gian.
Cuốn sách được cấu tạo chặt chẽ, hài hòa. Ba bài viết có thể khiến chúng ta lạ lùng vì khả năng nói được những điều sâu sắc, rất giàu thông tin, trong đó bật lên không ít ý tưởng có tính khám phá trong mấy trang súc tích đến vậy. Nguyễn Văn Kự khiêm nhường mà đầy rung động trước một thế giới văn hóa quá lớn và quá kỳ ảo.
Ngô Văn Doanh và Andrew Hardy, từ hai điểm, và cũng là từ hai góc độ bất ngờ và độc đáo, một người xuất phát từ đèo Cả ở phía Nam, một người bắt đầu từ núi Linh Thái ở phía Bắc, tìm cách tiếp cận lịch sử và văn hóa Chăm, tạo nên hai cách nhìn vừa độc lập và có sự sắc sảo riêng, vừa bổ sung cho nhau, giàu gợi mở, cung cấp thêm cho chúng ta những hiểu biết mới quí báu và đánh thức niềm say mê đối với một di sản văn hóa vô giá nay đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của gia tài tinh thần dân tộc.
Còn sau đó, hơn trăm trang rộng rãi còn lại của cuốn sách là dành cho phần hình ảnh. Ý định của các tác giả rất rõ ràng: không gì bằng để chính nền nghệ thuật tuyệt diệu này trực tiếp đến với người đọc qua con đường thị giác, gây sửng sốt cho ta bằng những bức ảnh đen trắng hết sức sinh động.
Những chú thích nghiêm túc, kỹ lưỡng, chặt chẽ, ngắn gọn, rõ ràng muốn dành không gian tối đa cho tiếng nói của đá, và đặc biệt của cả gạch nữa – chất liệu nghệ thuật chỉ duy nhất có người Chăm mới làm chủ được tài tình đến thế, chừng rất mong manh mà bền vững lạ lùng, tưởng phải thô lắm mà lại tinh tế đến cực độ điêu luyện, kết hợp tới mức tuyệt diệu hòa nhuyễn sự mộc mạc, dân dã, quê mùa với tính quí phái, uyên thâm, thậm chí cao siêu và huyền bí...
Từng có, đang còn có cả một thế giới nghệ thuật lặng lẽ mà tài tình và thâm thúy, trong đó chắc chắn còn tiềm chứa vô số bí ẩn sâu xa như vậy, trên suốt con đường thiên lý miền Trung nắng gió ta thường rong ruổi hằng ngày mà rất có thể vì bận rộn hay vô tình, thậm chí do dại dột nữa, ta vẫn dửng dưng đi qua chẳng hề hay biết.
Cuốn sách của ba nhà khoa học - nghệ sĩ này da diết nhắc ta rằng hàng nghìn năm trước, ngay bên con đường ta đi qua hôm nay đây, từng có những con người sống với biết bao trăn trở sâu thẳm về cuộc đời, về vũ trụ, về thời gian, về quá khứ và tương lai, về số phận và ý nghĩa của thế giới, của sự sống và chết.
Cầm được cuốn sách này trong tay rồi, tôi tin vậy, chắc chắn bạn sẽ nghe thức dậy trong mình ước ao mãnh liệt được đến với thế giới đó, ngắm nhìn và suy ngẫm. Và cũng chắc chắn, đối với bạn sẽ là một khám phá hạnh phúc không ngờ.
Nhà văn Nguyên Ngọc
