“Đông du” ngày nay đã trở thành một từ quen thuộc. Không chỉ đối với các nhà thám hiểm, khách du lịch, người khảo sát văn hóa, mà cả những nhà khoa học, nhà triết học. Nhưng chỉ chừng cách đây một thế kỷ thì vấn đề không còn đơn giản như vậy. Bấy giờ, với thói duy khoa học và cái nhìn Âu tâm luận, người ta coi phương Đông mà phần lớn là thuộc địa của người châu Âu, là một xứ sở lạc hậu, cần được khai phá văn minh. Bởi thế, mọi tiếp xúc, nghiên cứu học hỏi nền văn hóa thấp kém bản địa đều bị coi là kỳ quặc, thậm chí là xúc phạm.
Hành trình về phương Đông của giáo sư Spalding kể chuyện một đoàn khoa học gồm các chuyên môn khác nhau Hội Khoa học Hoàng gia Anh (tức Viện Hàn lâm Khoa học) cử sang Ấn Độ nghiên cứu về “huyền học”. Sau hai năm trời lang thang khắp các đền chùa Ấn Độ, chứng kiến nhiều cảnh mê tín dị đoan, thậm chí “làm tiền” du khách, của nhiều pháp sư, đạo sĩ rởm, họ được tiếp xúc với những vị chân tu sống ẩn danh ở thành phố hay trên rặng Tuyết Sơn. Nhờ thế, họ được chứng kiến, hiểu biết đúng đắn về các khoa học cổ xưa và bí truyền của văn hóa Ấn Độ như yoga, thuật chiêm tinh, các phép dưỡng sinh và chữa bệnh, quan niệm về cõi sống và cõi chết.
Sau những hoài nghi, choáng váng ban đầu, với sự trung thực trí thức, các nhà khoa học bắt đầu vỡ ra một chân lý tưởng như đơn giản “ngoài trời còn có trời”. Họ thấy cần phải xét lại các quan niệm về khoa học của mình, như tính khách quan, tính đếm được, tính thực nghiệm… Có thể có một thứ khoa học khác không hoàn toàn tuân theo các nguyên tác của phòng thí nghiệm, mà theo các định luật vũ trụ, nhưng trình độ hiện thời còn chưa chứng minh, giải thích được. Thành kiến dĩ Ân vi trung đã được tháo bỏ.
Đúng lúc một đối thọai cởi mở và chân thành đang sắp sửa hình thành giữa một bên là các nhà khoa học thực nghiêm châu Âu và bên kia là các đạo sĩ Ấn Độ, thì đoàn khoa học Anh quốc nhận được tối hậu thư của chính phủ là phải ngừng nghiên cứu và tức khắc hồi hương. Và muốn giữ được nguyên chức vụ thì họ phải im lặng, không phát ngôn về những gì họ đã chứng nghiệm ở Ấn Độ. Một vài nhà khoa học trong đoàn đã không chấp nhận. Họ ở lại Ấn Độ để tiếp tục nghiên cứu và cuối cùng trở thành tu sĩ. Trong số đó có giáo sư Spalding - tác giả cuốn sách này.
Những tiên cảm của các khoa học gia Anh quốc ngày nào nay đã trở thành hiện thực. Vật lý học hiện đại với vĩ mô vật lý và vi mô vật lý hạ nguyên tử đã mang lại quan niệm mới, sâu sắc hơn, về khoa học. Đặc biệt là quan niệm này lại tương ứng với quan niệm của đạo học phương Đông (Ấn giáo, Thiền học, Lão học…). Có thể thấy điều này trong những cuốn sách nổi tiếng Đạo của vật lý của F.Capra (Trẻ, in lần 2, 1999), Cái vô hạn trong lòng bàn tay (Trẻ, in lần 2, 2000) và nhiều tác phẩm khác của Trịnh Xuân Thuận…
Như vậy, Hành trình về phương Đông nay đã trở thành một thông lộ. Tây và Đông đã gặp nhau. Khoa học và minh triết đã gặp nhau. Cái hiện đại và cái cổ xưa đã gặp nhau. Thế giới, vì vậy đã trở nên hài hòa hơn, phẳng hơn và, do đó, nhân văn hơn.
Đỗ Lai Thúy
Về Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy
Ông sinh tại Quốc Oai - Hà Tây năm 1948.
Mặc dù tốt nghiệp Đại học Sư phạm Ngoại ngữ, nhưng bao giờ ông cũng tự nhận mình là “người tự đào tạo”. Ông chuyên viết nghiên cứu lý luận phê bình văn học, và tất nhiên còn dịch nữa.
Ông nghiên cứu, giới thiệu chủ yếu các chủ đề về các lý thuyết văn học, lý luận phê bình văn học, văn hóa của thế giới cho bạn đọc trong nước nhằm đổi mới Nghiên cứu văn học.
Quan điểm sáng tác: Nhìn văn hóa Việt Nam từ mẫu người văn hóa, tôi tránh được một cái nhìn tuyến tính của sử biên niên. Hơn nữa, lối tiếp cận này còn trình ra một cách hiểu khác về văn hóa. Văn hóa, tôi nghĩ, không chỉ là những gì bày ra trên mặt đất, mà, quan trọng hơn, còn là những trầm tích trong lòng đất. Và trong lòng người.
Các sách chuyên đề đã xuất bản:
Mắt thơ (Phê bình phong cách Thơ mới), NXB Lao động, 1992
Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực (Đi tìm thực chất thơ Hồ Xuân Hương), NXB Văn hóa thông tin, 1999
Từ cái nhìn văn hóa (Tập tiểu luận), NXB Văn hóa dân tộc, 1999
Chân trời có người bay (Chân dung các nhà nghiên cứu), NXB Văn hóa thông tin, 2002
Nghệ thuật như là thủ pháp (Lý luận văn học của các nhà Hình thức luận Nga), NXB Hội nhà văn, 2001
Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, NXB Văn hóa thông tin, 2000
Phân tâm học và văn hóa tâm linh, NXB Văn hóa thông tin, 2002
Phân tâm học và tình yêu, NXB Văn hóa thông tin, 2003
Sự đỏng đảnh của phương pháp, NXB Văn hóa thông tin, 2004
Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa, NXB Văn hóa thông tin, 2005
Theo vết chân những người khổng lồ (Tân Guylivơ phiêu lưu ký về các lý thuyết văn hóa), NXB Văn hóa thông tin, 2006
Bút pháp của ham muốn, NXB Tri thức, 2009
Ngoài ra còn có:
Luận về xã hội học nguyên thủy (Tổ chức dịch và viết giới thiệu - NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001)
Nghệ thuật như là thủ pháp - Lý thuyết chủ nghĩa hình thức Nga (biên soạn và dịch chung, tạp chí Văn Hóa Nghệ Thuật, Hà Nội, 2002)
Văn hóa học. Những lý thuyết nhân học văn hóa (dịch chung, tạp chí Văn Hóa Nghệ Thuật, Hà Nội, 2002);
Thơ Lermontov (1978);
Kịch Ôxtrốpxki (1989)…
Nguồn: Chúng ta
